ŞEKLİN ÇEKİLİŞİ, ZEMİNİN KONUŞMASI VE KULLUĞUN ONTOLOJİSİ

ŞEKLİN ÇEKİLİŞİ, ZEMİNİN KONUŞMASI VE KULLUĞUN ONTOLOJİSİ

İbadetten Kulluğa: Boyut, Yön ve Benliğin Çözülüşü Üzerine Bir Tefekkür

Yazar: Meçhul Bilge Zerone Cevat ORHAN

ÖZET

Bu makale, modern bilimin boyut, yön ve ölçüm merkezli evren anlayışının ontolojik sınırlarını, tasavvufî irfan geleneğindeki "zemin", "sükût" ve "kulluk" kavramları üzerinden yeniden ele almaktadır. Gözlemlenebilir evren, boyutluluk ve şekil kavramlarının mutlak gerçekliği temsil etmediği; bunların insan idrakine ait algı ve temsil katmanları olduğu savunulmaktadır. İbadetin şekil (form) üzerinden başlayıp, şeklin ontolojik olarak çözülmesiyle "kulluk" haline dönüşmesi süreci, Bayezid-i Bistâmî'nin "Kâbe yoktu" idrakine varan hac tecrübeleri ve Yunus Emre'nin benlik aşma deneyimi üzerinden fenomenolojik ve ontolojik bir çerçevede tartışılmaktadır. Çalışma, nihayetinde, hakikatin temsiliyeti değil, taşınırlığı (witnessing) üzerine kurulu bir bilgi ve varoluş modeli önermektedir.

Anahtar Kelimeler: Ontoloji, Tasavvuf, Boyut, Sükût, Zemin, Kulluk, İbadet, İrfan.

1. GİRİŞ: ÖLÇÜLEBİLİR EVREN VE ONTOLOJİK SINIRLAR

Modern kozmolojinin evreni "yaklaşık 93 milyar ışık yılı çapında gözlemlenebilir bir küre" olarak tanımlaması, çoğu zaman bu ölçünün evrenin kendisine dair mutlak bir sınır olduğu yanılgısını doğurur (Ryden, 2020). Oysa bu tür niceliksel ifadeler, evrenin varlık alanını (ontolojik düzlem) değil; insan merkezli gözlemin ve teknolojik aracın ulaşabildiği epistemolojik ufku tarif eder. Dolayısıyla, evrenin yönsüzlüğü ile ölçülebilir sınırları arasındaki gerilim, ontolojik değil, epistemolojik bir problemdir. Bu noktada modern bilimin ontolojik iddia sınırları da görünür hâle gelir. Ölçümün sağladığı kesinlik, çoğu zaman varlığın kendisine ait bir özellikmiş gibi sunulmakta; bu durum epistemolojik araçların ontolojik hakikatle özdeşleştirilmesi gibi yapısal bir yanılgıya yol açmaktadır. Bu çalışma, söz konusu yanılgıyı reddederek bilimi inkâr etmeden, onu ontolojik belirleyicilik iddiasından geri çağırmayı ve bu gerilimi aşmak için tasavvufî irfan geleneğinin "zemin", "sükût" ve "kulluk" kavramlarını merkeze alarak, ibadetin şekilden hale evrilen ontolojik seyrini, Bayezid-i Bistâmî ve Yunus Emre örnekleriyle yeniden okumayı amaçlamaktadır.

2. BOYUT KAVRAMININ ONTOLOJİK İFLASI

Evrenin ve içindekilerin "üç boyutlu" olarak tanımlanması, varlığın maddî görünümüne indirgenmesinin bir sonucudur. Oysa boyut, varlığın kendisi değil, ölçüm aracının ve insan duyularının izin verdiği bir temsildir (Merleau-Ponty, 2012). İnsan örneği bu indirgemeciliği açıkça boşa çıkarır. İnsan, fiziksel bedeni itibarıyla üç boyutlu görünse de; zihni, iradesi, niyeti, inancı, ahlâkı ve idraki bakımından boyutsuzdur (Izutsu, 1983). Bu katmanlar ne hacim kaplar, ne mesafe içerir, ne de fiziksel koordinatlarla sabitlenebilir; fakat insanın varoluşsal gerçekliğini temel düzeyde belirlerler. Dolayısıyla boyut kavramı, ontolojiyi açıklamakta yetersiz kalmakta, yalnızca maddenin mekânsal geometrisini tarif etmektedir.

3. ZEMİN VE SÜKÛT: BİLGİNİN ÖNCESİNDEKİ HÂL

Boyut paradigmasının ötesine geçmek, "zemin" kavramını düşünmeyi gerektirir. Zemin burada, coğrafi bir düzlem değil; varlığın hakikatle meşru, dengeli ve doğrudan temas halinde durabildiği ontolojik eşik, varoluşsal bir dayanak noktasıdır (Chittick, 1989). Bu çalışmada “zemin”, varlıkların toplamı ya da metafizik bir mekân olarak değil; hakikatin, form ve temsil öncesinde temas edilebilir olduğu ontolojik eşik olarak kullanılmaktadır. Zemin, bilginin üretildiği değil, bilginin gerekmediği; idrak ile hakikat arasındaki mesafenin askıya alındığı varoluşsal durma hâlidir. Zemin "konuştuğunda", yani birey bu temel hakikat katmanıyla temas kurduğunda, kelimeler geri çekilir ve insan "sükûta" girer. Buradaki sükût, sessizlik veya konuşmamak değil; anlamın kelimelere ve temsillere ihtiyaç duymadığı, bilginin temsilden önce geldiği bir varoluş halidir (Sells, 1994). Bu hal, tefekkürün salt zihinsel bir üretim süreci değil, "yerinde durarak" (temkin) açılma ve idrak etme fiili olduğu bir bilme biçimini mümkün kılar.

4. ŞEKLİN ÇÖZÜLÜŞÜ: BAYEZİD-İ BİSTÂMÎ'NİN ÜÇ HAC METAFORU

Dinsel pratiklerde ibadet, başlangıçta kaçınılmaz olarak şekil (form, sûret) üzerinden yürür: kıble yönü, vakit, bedensel fiiller, mukaddes mekânlar (Schimmel, 1975). Ancak şekil, hakikat için değil, hakikate giden kul için bir vasıta, bir antrenmandır. Şekil çözülmediği takdirde, amaç haline gelerek hakikatin önünde bir perdeye (hijâb) dönüşebilir (Al-Ghazālī, 2000). Bu çözülme, ibadetin inkârı veya terkihi değil, onun özümsenerek varoluşsal bir hale dönüşmesidir.

Bayezid-i Bistâmî'nin üç hac tecrübesi, bu ontolojik çözülmenin üç evrensel aşamasını ortaya koyar:

1. "Ben Kâbe'yi Tavaf Ettim." (Şekil ve Öznenin Hakimiyeti) Bu, ibadetin başlangıç ve zorunlu aşamasıdır. Kul, somut bir hedefe (Kâbe), belirlenmiş bir yöne ve ölçülebilir bir ritüele (tavaf) odaklanır. Özne (ben) aktif, nesne (Kâbe) edilgendir. İbadet, benliğin iradesiyle gerçekleştirdiği, şekle bağlı bir fiildir.

2. "Kâbe Beni Tavaf Etti." (Şeklin Canlanması ve Öznenin Yer Değiştirmesi) Bu aşamada, katı özne-nesne ayrımı sarsılır. Şekil (Kâbe) pasif bir hedef olmaktan çıkar, aktif bir fail haline gelir. Özne (ben) ise edilgenleşir, tavaf edilen konumuna düşer. Bu, ibadetin artık kulun iradesinden taşarak, onu kuşatan ve dönüştüren bir "hal" olduğunun tecrübesidir.

3. "Kâbe Yerinde Yoktu." (Şeklin Tam Çekilişi ve Saf Varlık Alanı) Bu, ontolojik dönüşümün zirve noktası ve "şeklin çekilişi" olgusunun ta kendisidir. Burada ne özne faaldir, ne de nesne ona tepki verir. Şeklin bizzat kendisi, varlık sahnesinden çekilmiştir. Kâbe, gözle görülür bir nesne olarak mevcuttur, ancak hakikat gözüyle bakan kul için, o artık var değildir. Çünkü artık, hakikat ile kul arasında aracılık edecek, sınır çizecek hiçbir form kalmamıştır. Bu, fenâ fillah (Allah'ta yok oluş) makamının, benliğin değil, benliği algılatan tüm nispi formların yok oluşudur (Nicholson, 1994).

   Bu üçlü anlatı, tarihsel bir menkıbe aktarımından ziyade, ibadetin ontolojik dönüşüm evrelerini temsil eden evrensel bir şema olarak okunmalıdır: fiil olarak ibadet, hâl olarak ibadet ve nihayet formdan bağımsız bir varoluş biçimi olarak kulluk.

5. KULLUK: ŞEKLİN ÇEKİLDİĞİ YERDE KALAN

Bu son nokta, ibadetin tam bir ontolojik dönüşüm geçirdiği andır. Artık o, ne bir fiildir (1. aşama), ne de bir hâldir (2. aşama). O, "kulluk" (ubûdiyet) adını alan saf bir varoluş biçimidir. Kulluk, şekle ihtiyaç duymadan, şeklin olmadığı yerde, doğrudan Zemin'de durma halidir.

Kullukta "ben" yok olmaz; ancak merkez olma, tanımlayıcı olma, fail olma statüsünden düşer. Yunus Emre'nin "Bende bir ben var benden içeru" dizesi, bu ontolojik yer değişimini veciz bir şekilde ifade eder (Emre, 1990). Burada iki katmanlı bir benlik yapısına işaret vardır:

· Dıştaki Ben: Yapan, konuşan, savunan, şekle ait olan.

· İçerideki Ben (Hakiki Benlik): İsim taşımayan, iddia etmeyen, yalnızca şahitlik eden, zeminle temas halindeki öz.

Kulluk, dış benliğin inkârı değil, onun içteki hakiki merkezle hizalanması, ona tabi kılınmasıdır (Kalabâdî, 2001). Bu hizalanma, bireyi, eylemlerin faili olmaktan ziyade, hakikatin bir "şahidi" (witness) konumuna taşır.

6. SONUÇ

Bu çalışma, modern ve geleneksel epistemolojiler arasında bir diyalog kurarak şu sonuçlara işaret etmektedir:

1. Boyut, varlığın mutlak hakikati değil, insan algısının ve ölçümünün bir ürünüdür.

2. Şekil, hakikatin kendisi için değil, hakikate ulaşmak isteyen insanın idrak seviyesi için bir başlangıç noktasıdır.

3. İbadet, şekil üzerinden başlayan bir disiplin olarak, şeklin ontolojik çözülüşüyle birlikte "kulluk" adını alan varoluşsal bir hale dönüşür. Bu dönüşüm, Bayezid-i Bistâmî'nin "Kâbe yoktu" idrakinde sembolleşen radikal bir şekil terkini gerektirir.

4. Hakikat, nihai olarak anlatılamaz veya temsil edilemez; ancak hazırlanmış, benliği hizalanmış ve şekil perdelerinden arınmış bir varlık tarafından "taşınır" ve şahitlik yoluyla tezahür eder. Bu çalışmada kullanılan “şahitlik” kavramı, vahdet-i şuhûd anlamında bir bilinç birliği tecrübesine değil; formun çekildiği yerde benliğin merkez olmaktan düştüğü ontolojik bir duruşa işaret etmektedir.

   Nihai varış noktası ise, başlangıçtaki zemine işaret eden bir sessizliktir:

"Zemin konuştuğunda, insan susar. Susuş derinleştiğinde, şekil çekilir. Şekil çekildiğinde, Kâbe yok olur. O yokluk, kulluğun ta kendisidir."

EK: KAVRAMSAL AÇIKLAMALAR

. Zemin (Ground): Bu çalışmada coğrafî veya metafizik bir mekânı değil; hakikatin form, temsil ve kavramsallaştırma öncesinde temas edilebilir olduğu ontolojik eşiği ifade eder.

· Şeklin Çekilişi (Withdrawal of Form): Formun hakikat ile kul arasındaki aracılık işlevini yitirmesi ve ontolojik sahneden geri çekilmesi hâlidir. Fiziksel yokluk değil, temsil olmaktan çıkıştır.

· Sükût (Silence): Konuşmamak değil, anlamın kelimeye, bilginin temsile ihtiyaç duymadığı bir varoluş hâlidir.

· Kulluk (Servitude/Ubūdiyyah): İbadetin fiil veya hâl olmaktan çıkarak, benliğin merkez olmaktan düştüğü ve zeminle hizalandığı saf bir varoluş biçimi.

· Şahitlik (Witnessing): Bu çalışmadaki kullanımıyla, bilinç merkezli bir tecrübe değil; form çekildikten sonra hakikatin temsilsiz taşındığı ontolojik duruştur.

KAYNAKÇA

Al-Ghazālī, A. H. (2000). Iḥyā' 'Ulūm al-Dīn (K. Nakamura, Trans.). The Islamic Texts Society.

Chittick, W. C. (1989). The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-'Arabi's Metaphysics of Imagination. SUNY Press.

Emre, Y. (1990). Yunus Emre Divanı (M. Tatcı, Haz.). H Yayınları.

Izutsu, T. (1983). Sufism and Taoism: A Comparative Study of Key Philosophical Concepts. University of California Press.

Kalabâdî, E. B. (2001). et-Ta'arruf li-Mezhebi Ehli't-Tasavvuf (S. Uludağ, Çev.). Dergâh Yayınları.

Merleau-Ponty, M. (2012). Phenomenology of Perception. Routledge.

Nicholson, R. A. (1994). The Mystics of Islam. Routledge.

Ryden, B. (2020). Introduction to Cosmology (2nd ed.). Cambridge University Press.

Schimmel, A. (1975). Mystical Dimensions of Islam. The University of North Carolina Press.

Sells, M. A. (1994). Mystical Languages of Unsaying. University of Chicago Press.

THE WITHDRAWAL OF FORM, THE SPEECH OF GROUND, AND THE ONTOLOGY OF SERVITUDE

From Worship to Servitude: A Contemplation on Dimension, Direction, and the Dissolution of Self

Author: Anonymous Sage Zerone Cevat ORHAN

ABSTRACT

This article re-examines the ontological limits of modern science's dimension, direction, and measurement-centric conception of the universe through the concepts of "ground," "silence," and "servitude" from the Sufi gnostic tradition. It argues that the observable universe, dimensionality, and the concept of form do not represent absolute reality but are layers of perception and representation belonging to human cognition. The process through which worship, beginning with form, transforms into a state of "servitude" via the ontological dissolution of form is discussed within a phenomenological and ontological framework, drawing on Bayezid-i Bistâmî's Hajj experiences culminating in the realization that "the Kaaba was not there," and Yunus Emre's experience of self-transcendence. Ultimately, the study proposes a model of knowledge and existence based not on the representability of truth but on its portability (witnessing).

Keywords: Ontology, Sufism, Dimension, Silence, Ground, Servitude, Worship, Gnosis.

1. INTRODUCTION: THE MEASURABLE UNIVERSE AND ONTOLOGICAL LIMITS

Modern cosmology's definition of the universe as "an observable sphere approximately 93 billion light-years in diameter" often gives rise to the misconception that this measurement represents an absolute boundary of the universe itself (Ryden, 2020). However, such quantitative statements describe not the ontological plane of the universe's realm of being but the epistemological horizon reachable by human-centered observation and technological means. Therefore, the tension between the universe's non-directionality and its measurable limits is an epistemological, not an ontological, problem. At this point, the limits of modern science’s ontological claims also become visible. The certainty produced by measurement is often presented as if it were a property of being itself, leading to a structural conflation between epistemological instruments and ontological truth. This study does not reject science, but seeks to delimit its claim to ontological determinacy, aiming to transcend this tension through the concepts of "ground," "silence," and "servitude" from the Sufi gnostic tradition and to reinterpret the ontological trajectory of worship evolving from form to state, through the examples of Bayezid-i Bistâmî and Yunus Emre.

2. THE ONTOLOGICAL BANKRUPTCY OF THE CONCEPT OF DIMENSION

The definition of the universe and its contents as "three-dimensional" is a consequence of reducing existence to its material appearance. However, dimension is not existence itself but a representation permitted by measuring tools and human senses (Merleau-Ponty, 2012). The example of man clearly invalidates this reductionism. While a human appears three-dimensional in terms of physical body, the mind, will, intention, faith, morality, and perception are non-dimensional (Izutsu, 1983). These layers occupy no volume, contain no distance, and cannot be fixed by physical coordinates; yet they fundamentally determine a person's existential reality. Therefore, the concept of dimension is insufficient to explain ontology, describing only the spatial geometry of matter.

3. GROUND AND SILENCE: THE STATE PRECEDING KNOWLEDGE

Moving beyond the dimension paradigm requires contemplating the concept of "ground." Ground here is not a geographical plane but the ontological threshold, the existential point of support where being can stand legitimately, balanced, and in direct contact with truth (Chittick, 1989). In this study, “ground” does not denote the totality of beings nor a metaphysical location, but an ontological threshold where truth becomes accessible prior to form and representation. Ground signifies a mode of standing in which knowledge is not produced but rendered unnecessary, and where the distance between cognition and truth is suspended. When the ground "speaks," that is, when the individual makes contact with this fundamental layer of truth, words recede and the person enters "silence." This silence is not muteness or refraining from speech; it is a state of existence where meaning does not require words and representations, where knowledge precedes representation (Sells, 1994). This state makes possible a mode of knowing where contemplation is not merely a mental production process but an act of opening and perceiving through "steadfastness in place" (temkin).

4. THE DISSOLUTION OF FORM: BAYEZID-I BISTĀMĪ'S THREE HAJJ METAPHOR

In religious practices, worship inevitably begins through form: the direction of prayer, time, bodily acts, sacred spaces (Schimmel, 1975). However, form exists not for the sake of truth but as a means, a training for the servant journeying toward truth. If form is not dissolved, it risks becoming the goal itself, turning into a veil (hijāb) before the truth (Al-Ghazālī, 2000). This dissolution is not the denial or abandonment of worship but its assimilation into an existential state of being.

Bayezid-i Bistāmī's three Hajj experiences reveal the three universal stages of this ontological dissolution:

1. "I Circumambulated the Kaaba." (The Dominion of Form and Subject) This is the initial and necessary stage of worship. The servant focuses on a concrete target (the Kaaba), a prescribed direction, and a measurable ritual (circumambulation). The subject (I) is active, the object (Kaaba) is passive. Worship is an action, a form-bound deed performed by the will of the self.

2. "The Kaaba Circumambulated Me." (The Animation of Form and Displacement of the Subject) At this stage, the rigid subject-object distinction is shaken. The form (Kaaba) ceases to be a passive target and becomes an active agent. The subject (I) becomes passive, falling into the position of the circumambulated. This is the experience of worship overflowing from the servant's will, becoming a transformative "state" that envelops and transforms him.

3. "The Kaaba Was Not There." (The Complete Withdrawal of Form and the Realm of Pure Being) This is the pinnacle of ontological transformation and the very phenomenon of "the withdrawal of form." Here, neither is the subject active, nor does the object react to it. The form itself has withdrawn from the stage of existence. The Kaaba exists as a visible object, but for the servant seeing with the eye of truth, it is not. Because there no longer remains any form to mediate between truth and the servant, to draw a boundary. This is the station of fanā fī'llāh (annihilation in God), the annihilation not of the self, but of all relative forms that make the self perceptible (Nicholson, 1994).

   This triadic narrative should be read not merely as a historical or hagiographical account, but as an ontological schema representing the transformation of worship: worship as action, worship as state, and finally servitude as a mode of existence independent of form.

5. SERVITUDE: WHAT REMAINS WHEN FORM WITHDRAWS

This final point is the moment when worship undergoes a complete ontological transformation. It is no longer an action, nor even a state. It is the pure mode of existence called "servitude" (ubūdiyyah)¹. Servitude is the state of standing directly on the ground, without the need for form, where form is absent.

In servitude, the "self" does not vanish; however, it falls from its status as the center, the definer, the agent. Yunus Emre's line, "There is a self within me, inside of me," succinctly expresses this ontological displacement (Emre, 1990). Servitude is not the denial of the outer self but its alignment with, and submission to, the inner true center (Kalabādī, 2001). This alignment moves the individual from being the agent of actions to being a "witness" to truth.

6. CONCLUSION

This study, establishing a dialogue between modern and traditional epistemologies, indicates the following conclusions:

1. Dimension is not the absolute truth of existence but a product of human perception and measurement.

2. Form exists not for truth itself but as a starting point for the human level of perception seeking to reach truth.

3. Worship, beginning as a discipline through form, transforms into an existential state called "servitude" with the ontological dissolution of form. This transformation requires the radical abandonment of form symbolized in Bayezid-i Bistāmī's realization that "the Kaaba was not there."

4. Truth ultimately cannot be narrated or fully represented; it is only borne and manifested through witnessing by a being who is prepared, whose self is aligned, and who is purified from the veils of form. The concept of “witnessing” employed in this study does not refer to a consciousness-centered experience of unity in the sense of wahdat al-shuhūd, but rather to an ontological stance in which the self ceases to function as a center once form has withdrawn.

   The ultimate point of arrival, however, is a silence pointing back to the initial ground:

"When the ground speaks, the human falls silent. When the silence deepens, the form withdraws. When the form withdraws, the Kaaba vanishes. That vanishing is servitude itself."

APPENDIX: CONCEPTUAL CLARIFICATIONS

· Ground: In this study, it does not denote a geographical plane or a metaphysical location, but an ontological threshold where truth becomes accessible prior to form and representation.

· Withdrawal of Form: Refers to the loss of form’s mediating function between truth and the servant. It does not indicate spatial absence, but the cessation of form as a representational veil.

· Silence: Does not signify muteness, but a mode of existence in which meaning no longer requires language and knowledge precedes representation.

· Servitude (Ubūdiyyah): Denotes a mode of existence in which worship is no longer an action or a state, but a way of being where the self relinquishes its function as center and becomes aligned with the ground.

· Witnessing: As employed here, it does not refer to a consciousness-centered experience of unity (wahdat al-shuhūd). It denotes an ontological stance in which the self ceases to function as a center once form has withdrawn, allowing truth to be borne without representation.

REFERENCES

Al-Ghazālī, A. H. (2000). Iḥyā' 'Ulūm al-Dīn (K. Nakamura, Trans.). The Islamic Texts Society.

Chittick, W. C. (1989). The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-'Arabi's Metaphysics of Imagination. SUNY Press.

Emre, Y. (1990). Yunus Emre Divanı (M. Tatcı, Ed.). H Yayınları.

Izutsu, T. (1983). Sufism and Taoism: A Comparative Study of Key Philosophical Concepts. University of California Press.

Kalabādī, E. B. (2001). et-Ta'arruf li-Mezhebi Ehli't-Tasavvuf (S. Uludağ, Trans.). Dergâh Yayınları.

Merleau-Ponty, M. (2012). Phenomenology of Perception. Routledge.

Nicholson, R. A. (1994). The Mystics of Islam. Routledge.

Ryden, B. (2020). Introduction to Cosmology (2nd ed.). Cambridge University Press.

Schimmel, A. (1975). Mystical Dimensions of Islam. The University of North Carolina Press.

Sells, M. A. (1994). Mystical Languages of Unsaying. University of Chicago Press.

¹ Footnote: The term servitude here translates ubūdiyyah, which signifies an ontological alignment and mode of being, not socio-political subjugation.